|
Systematyka organizmów żywych - nauka zajmująca się badaniem
różnorodności organizmów, klasyfikowaniem ich, katalogowaniem oraz opisywaniem.
Systematyka umieszcza każdy organizm (grupę organizmów) zakwalifikowany jako
takson w hierarchicznej strukturze kategorii.
Nie jest to jednak zaszeregowanie raz na zawsze ustalone - często dokonuje się
rewizji taksonomicznych zmieniając rangę i wzajemne relacje taksonów zgodnie ze
zmieniającym się stanem wiedzy na temat poszczególnych grup organizmów (a w
szczególności na temat ich pokrewieństw). Często jednocześnie egzystuje kilka
alternatywnych "systemów" na danym poziomie, każdy uznawany przez inną grupę
taksonomów. Widać to nawet na najwyższym poziomie, gdzie współistnieją
przynajmniej trzy różne podziały całego świata żywego.
W bardziej tradycyjnych podziałach najwyższym taksonem jest królestwo
lub nadkrólestwo, w nowszych przyjmuje się podział na jeszcze wyższe
jednostki - domeny lub cesarstwa.
Stosowane są również taksony wewnątrzgatunkowe, np. podgatunek, odmiana,
forma. Nie mają charakteru taksonomicznego jednostki podziału w obrębie
gatunku oparte na kryteriach fenotypowych, takie jak kultywar stosowany
do klasyfikacji roślin uprawnych oraz rasa. Tworzy się także taksony
pomocnicze poprzez dodanie przedrostka nad- (łac. super-, np. nadrodzina
- superfamilia) lub pod- (łac. sub-, np. podrodzina - subfamilia).
Podstawową jednostką klasyfikacji biologicznej jest gatunek biologiczny.
W języku polskim kategoria systematyczna jest nagminnie mylona z
taksonem. Różnica polega zaś na tym, że podczas gdy kategoria oznacza rangę
czy miejsce w hierarchii, takson oznacza konkretną grupę podobnych do siebie
osobników, zaliczaną do danej kategorii. Np. takson łabędź (Cygnus) obejmuje
wszystkie łabędzie zgromadzone w kategorii systematycznej "rodzaj". Taksony
klasyfikowane w poszczególnych kategoriach powinny być monofiletyczne, lub w
najgorszym wypadku parafiletyczne. Te drugie dopuszcza się często z przyczyn
historycznych. Np. gady są taksonem parafiletycznym w randze gromady. Każdy
takson monofiletyczny jest kladem, choć nie każdy klad ma przypisany odrębny
takson - potrzeba by na to po prostu za dużo poziomów.
Przykład:
- Nadkrólestwo (Superregnum)
Klasyfikowanie obiektów jest niezbędne wówczas, gdy mamy do czynienia z
większą ich liczbą. Taki zbiór wymaga skatalogowania, w przeciwnym wypadku
trudno byłoby się nim posługiwać. Ten sam zbiór można klasyfikować na podstawie
różnych kryteriów.
Współcześnie najpopularniejszy system, to zgodny z wiedzą genetyczną podział
na trzy "domeny" - bakterie, archeany i eukarionty, przy czym w tej ostatniej
wydziela się królestwa roślin, grzybów i zwierząt, oraz protistów -
pierwotniaków. Wciąż popularny też jest starszy system "pięciu królestw"
dzielący świat żywy na bakterie, protisty, rośliny, grzyby i zwierzęta, przy
czym tylko trzy ostatnie uznaje się za monofiletyczne, pozostałe są
parafiletyczne, a więc grupujące organizmy niekoniecznie blisko spokrewnione,
choć pochodzące od jednego wspólnego przodka. Np. królestwo bakterii obejmuje tu
dwie bardzo stare linie ewolucyjne, które ? choć pozornie bardzo podobne ? są od
siebie odleglejsze niż np. człowiek i pieczarka (ssaki i podstawczaki).
W rzeczywistości wiele linii filogenetycznych, szczególnie prostych organizmów
ma wciąż nieustaloną przynależność i ich "przydział" bywa arbitralną decyzją
twórcy tej czy innej danej publikacji, lub konserwatywnym powieleniem dawnych,
nietrafnych decyzji.
Obiekty można klasyfikować na różne sposoby, na podstawie różnych kryteriów.
Klasyfikacja może więc mieć charakter sztuczny i naturalny. W
pierwszym wypadku, kryterium podziału może być podobieństwo morfologiczne lub
siedliskowe. Na przykład podział zwierząt na lądowe i wodne jest sztuczny i nie
oddaje nijak ich powiązań ewolucyjnych. Przykładem klasyfikacji sztucznej, ale
niezwykle pożytecznej z punktu widzenia metodyki nauczania biologii jest podział
zwierząt na kręgowce i bezkręgowce. Druga z wymienionych grup (bezkręgowce) jest
jednostką sztuczną, a zaliczane do niej zwierzęta łączy tylko jedna cecha
diagnostyczna, a mianowicie brak kręgosłupa.
Wraz z rozwojem biologii molekularnej hierarchiczne systemy klasyfikacyjne
zyskały konkurencję w postaci coraz dokładniej odzwierciedlających filogenezę
naturalnych klasyfikacji organizmów opartych na taksonomii filogenetycznej.
Przykładem takiej klasyfikacji odnoszącej się do roślin okrytonasiennych jest
system APG. W tradycyjnych systemach klasyfikacyjnych stosujących system
kategorii biologicznych nie sposób zmieścić coraz bardziej dokładnego, ale też
coraz bardziej złożonego obrazu drzewa życia. Nie można w sytuacji, gdy liczba
kategorii systematycznych jest skończona stworzyć systemu, w którym każdy takson
byłby monofiletyczny. Z drugiej strony złożoność taksonomii filogenetycznej
powoduje, że trudno sobie wciąż jeszcze wyobrazić stosowanie innych niż
tradycyjne systemy hierarchiczne do celów choćby dydaktycznych.
|
