W mikroskopie optycznym okular osadzony jest w górnej części tubusa, składa się z dwóch soczewek płasko-wypukłych, górnej od strony oka i dolnej, zamykającej okular. Służy do powiększenia i obserwacji ocznej obrazu tworzonego przez obiektyw mikroskopu, dodatkowo może korygować wady obrazu z obiektywu.

Mikroskop optyczny może być też zaopatrzony w nasadkę okularową: służy ona do osadzenia okularów i zmiany biegu promieni świetlnych na bardziej ergonomiczne dla obserwatora - pochylone; nasadki okularowe mogą być jednookularowe (w prostszych mikroskopach), dwuokularowe (binokularne) pozwalające na wygodną obserwację dwojgiem oczu - ważne nie tylko ze względu na ergonomię, ale i dla zdrowia. W przypadku nasadek binokularnych może być dostępna regulacja rozstawu okularów (stosownie do odległości pomiędzy źrenicami obserwatora), regulacja dioptrii (dostępna w jednym z okularów) dla wyrównania różnic pomiędzy oczami obserwatora oraz może znajdować się tam wyjście do podłączenia aparatu fotograficznego, kamery cyfrowej itd. - może to być tzw. nasadka trójokularowa lub dedykowana.

W mikroskopie optycznym tubus zajmuje przestrzeń pomiędzy obiektywem a okularem lub nasadką okularową (które służą do obserwacji obrazu). Jest elementem ruchomym, przesuwanym wzdłużnie w celu regulacji odległości pomiędzy obserwowanym obiektem, a obiektywem. Do regulacji tej odległości mogą służyć dwie śruby. Wstępna regulacja odbywa się za pomocą śruby makrometrycznej (o dużym skoku), a do ustalenia ostrości służy śruba mikrometryczna (o małym skoku).

Uchwyt rewolwerowy obiektywów - obiektywy mikroskopu są osadzone w gniazdach obrotowej tarczy - rewolweru, jego obracanie umożliwia prostą zmianę obiektywu a tym samym używanego powiększenia.

Obiektyw mikroskopu to obiektyw zbudowany z soczewki o ogniskowej rzędu kilku milimetrów. Wytwarza on bardzo silnie powiększony obraz pośredni we wnętrzu mikroskopu. Często w miejscu powstania tego obrazu wstawia się dodatkową soczewkę zwaną soczewką polową.

Stolik przedmiotowy - stolik służący do położenia na nim szkiełka podstawowego wraz z obiektem, który chcemy zbadać. Stolik ten posiada zwykle dwa sprężynujące "zaczepy" uniemożliwiające przemieszczenie się szkiełka podstawowego. Jest czworoboczny lub okrągły z otworem w środku, nieruchomy lub przesuwany za pomocą dwóch śrub osadzonych poziomo. Istnieją też stoliki grzejne, które umożliwiają kontrolowanie temperatury analizowanego obiektu.

Zwierciadło oświetlające - lustro zawieszone u podstawy mikroskopu służące do naświetlania badanego obiektu; naświetlanie jest możliwe poprzez skierowanie promieni słonecznych na kondensor w mikroskopie. Obecnie stosuje się sztuczne oświetlenie w postaci lamp halogenowych lub LEDów.

Kondensor to układ optyczny służący do równomiernego oświetlenia np. przedmiotu w mikroskopie

W mikroskopach polaryzacyjnych między okularem i źródłem światła znajdują się dwa filtry polaryzacyjne. Jeden z nich jest nazywany polaryzatorem i znajduje się między źródłem światła i analizowaną próbką, a drugi jest nazywany analizatorem i znajduje się między próbką a tubusem. Polaryzator i analizator przepuszczają tylko tę część światła, która ma ściśle określoną polaryzację. W trakcie obserwacji są one skręcone względem siebie o 90° (są skrzyżowane), co powoduje, że jeśli próbka nie skręca kąta polaryzacji światła, to nie może ono przejść przez cały układ. Jeśli próbka posiada zdolność skręcalności, to wówczas przynajmniej część światła przechodzi przez analizator i dociera do oka obserwatora.